Leabhar Bhaile an Mhóta      RIA 23P12

Tá oidhreacht luachmhar chultúrtha againn sna lámhscríbhinní móra Gaeilge atá coinnithe sa chuid is mó in institiúidí móra léinn in Éirinn agus thar lear.  Is cinnte gur cailleadh a lán acu ach tá saibhreas iontach léinn agus litríochta sa chuid a tháinig slán trí bhlianta corraitheacha na staire.  Baill de theaghlaigh móra léinn agus liteartha a scríobh cuid mhaith de na lámhscríbhinní seo.  Bailiúcháin atá iontu d'fhilíocht, prós, gramadach, ábhar eaglasta, eolaíocht agus leigheas, dinnseanchas, ginealaigh agus stair.  Scríobhadh nó cóipeáladh iad do phátrúin i measc taoiseach na nGael a chuir an luach orthu. 

Sampla maith de ceann de na lámhscríbhinní seo ná Leabhar Bhaile an Mhóta ar scríobh Maghnas Ó Duibhgeannáin an chuid is mó de do Mhac Donnchadha Thír Ailealla, gair do Bhaile an Mhóta i Sligeach thart ar 1400.  Bhí beirt eile páirteach san obair chomh maith, Solam Ó Droma agus Robertus Mac Síthigh.  I 1522 díoladh an lámhscríbhinní le Aodh Óg Ó Domhnaill ar 140 bó bainne, cómhartha ar an luach a bhí air san am.  Ní cloistear faoi arís ar feadh i bhfad ach go raibh sé i mBaile Átha Cliath i 1620 agus i gColáiste na Tríonóide i 1700.  Ní mór dúinn a bheith buíoch do bhailitheoirí ón mBreatain a shábháil a lán de lámhscríbhinní luachmhara na Gaeilge ón scrios a bhain le briseadh an chórais Ghaeligh sa tír agus na cogaidh uile sa 17ú hAois.

  I measc an ábhair eile i Leabhar Bhaile an Mhóta tá In Lebor Ogaim ina dtugtar samplaí agus míniú dena lán leaganacha difriúla den chéad chóras scríbhneoireachta a úsáideadh sa Ghaeilge.